Tạp chí Văn hóa Nghệ An

Switch to desktop Register Login

Những vấn đề cần chú ý khi khai thác di sản trong phát triển du lịch tại Nghệ An

Quê Bác

Các di sản không chỉ có ý nghĩa về mặt văn hóa, lịch sử mà còn có thể đem lại lợi ích kinh tế rất lớn nếu biết cách khai thác. Một trong những hướng đi khả thi là gắn chúng với phát triển du lịch. Tuy nhiên, đây là việc không hề dễ dàng khi phải luôn giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển; làm sao để khai thác tối ưu giá trị kinh tế, tạo động lực cho phát triển kinh tế mà không làm tổn hại/tổn thương đến các giá trị văn hóa. Thiết nghĩ, nếu làm được điều này, Nghệ An hoàn toàn có thể trở thành một điểm đến du lịch văn hóa không thể bỏ qua.

Hiện nay, có thể thấy Nghệ An chưa khai thác thành công các di sản vật thể và phi vật thể trên địa bàn. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến chưa thành công song tựu trung lại là do tư duy, cách làm chưa phù hợp. Điều đó dẫn đến thiếu những ý tưởng mới lạ, hấp dẫn, táo bạo và hiệu quả. Từ thực trạng của địa phương và kinh nghiệm từ các tỉnh, thành khác như Huế, Hội An, bài viết này xin mạnh dạn đưa ra những điều cần lưu ý trong khai thác giá trị di sản tại Nghệ An.

 Điều đầu tiên và quan trọng nhất trong khai thác di sản, phải luôn đặt yếu tố bảo tồn lên trước mới có được sự bền vững. Muốn làm được điều này, chính quyền phải có những có chính sách, đề án quy hoạch không gian và các hoạt động kinh doanh dịch vụ làm sao để không phá vỡ không gian di tích, không làm ảnh hưởng đến các giá trị văn hóa truyền thống; Phải có những quy định để đảm bảo các hoạt động diễn ra không làm méo mó giá trị văn hóa, lịch sử; gây ảnh hưởng đến hình ảnh của di sản cũng như của địa phương. Ví dụ, với việc bán hàng rong, Hội An xác định đây là một trong những sản phẩm văn hóa, tạo nên nét riêng, phần hồn cho địa phương nên luôn lên phương án duy trì một cách hợp lý, đảm bảo không xảy ra tình trạng gia tăng quá nhiều hộ, phát sinh quá nhiều loại hình không phù hợp. Sau khi tiến hành khảo sát, Hội An tiến hành bố trí, sắp xếp lại các quầy hàng; lên danh sách những mặt hàng được phép bán, quy hoạch rõ các tuyến phố và diện tích từng khu vực; các mặt hàng phải ghi theo đúng tên truyền thống, bày bán và đựng trong những dụng cụ, phương tiện có kiểu dáng truyền thống theo mẫu cung cấp (gióng, gánh, mẹt,…).v.v… Quan trọng hàng đầu là không được vội vàng trong khai thác, không tìm cách tận thu, bất chấp những ảnh hưởng tới di sản.

Du khách đi thuyền trên sông Hoài và ngắm thành phố Hội An. 

Thứ hai, cần  phát huy sức dân, làm sống lại giá trị di sản trong cộng đồng. Nói cách khác, đó là câu chuyện chung sống cùng di sản, là để người dân trở thành chủ sở hữu thực sự, được hưởng lợi từ di sản. Khi di sản gắn với cuộc sống, sự sinh tồn của họ thì họ sẽ ý thức giữ gìn. Phải làm sao để khi đến người ta thấy được đó  không phải là một di tích “chết” mà là nơi có thể chứng kiến nhịp sống thường ngày của người dân, thấy được sự tiếp nối dòng chảy văn hóa từ xưa đến hiện tại. Khi đó mỗi người dân là một đại sứ văn hóa - du lịch cho quê hương mình. Chúng ta có thể thấy rất rõ điều này khi đến với nội thành Huế hay phố cổ Hội An. Các cư dân nơi đây không những đã giúp bảo tồn các giá trị truyền thống mà còn đóng góp vào đó nhiều giá trị mới, tạo nên sức sống và nét hấp dẫn rất riêng. 

Tại Hoàng thành Huế du khách được xem nhiều nghi thức cung đình được phục dựng như Lễ đổi gác. 

Muốn khai thác, phát huy tốt các di sản văn hóa vật thể cũng như phi vật thể luôn cần tư duy sáng tạo và cách làm tinh tế để tạo nên những sản phẩm văn hóa đa dạng, độc đáo, hấp dẫn. Hiện nay, Nghệ An đang khá nghèo nàn về ý tưởng khai thác giá trị di sản. Chúng ta có một hệ thống di tích, danh thắng rất lớn nhưng lại thiếu đi những hoạt động văn hóa gắn với không gian di tích. Các lễ hội hiện được tổ chức còn chưa hấp dẫn, chưa tạo được dấu ấn, bản sắc riêng. Ngoài một vài lễ hội như Lễ hội đền Cờn, lễ hội đền ông Hoàng Mười có khách từ các tỉnh bạn về ,… còn lại hầu hết đều vắng bóng du khách. Để khắc phục tình trạng này, chúng ta cần thay đổi cách làm, tăng cường các hình thức quảng bá. Chúng ta cũng cần học tập cách làm của các tỉnh, thành khác trong cả nước về triển khai các ý tưởng du lịch gắn với di sản mà tiêu biểu là Huế, hay Hội An. Đến với Huế, du khách không chỉ được thăm các đền đài, lăng tẩm, hoàng cung; được đi bộ bên sông Hương, nghe ca Huế trên sông Hương mà còn được thưởng thức thế giới ẩm thực phong phú, trải nghiệm nhiều hoạt động văn hóa khác. Hay tại Hội An, trong không gian chỉ khoảng 2 cây số vuông của khu phố cổ, chúng ta có thể được trải nghiệm rất nhiều những nét đặc sắc về văn hóa. Ngoài hệ thống các di tích với những ngôi nhà cổ, những công trình kiến trúc văn hóa tín ngưỡng mang dấu ấn của người Việt, người Hoa, Nhật, Pháp; những bảo tàng văn hóa dân gian, văn hóa Sa Huỳnh, Champa; không gian tranh thêu nghệ thuật, may áo dài, làm đèn lồng; nơi đây còn tổ chức nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc. Đó là hát bài chòi, chơi các trò chơi dân gian; tổ chức triển lãm tranh, ảnh về văn hóa các dân tộc Việt Nam; trình diễn di sản văn hóa phi vật thể; liên tục tham gia tổ chức nhiều chương trình, sự kiện, festival giao lưu văn hóa trong và ngoài nước; chèo thuyền thả hoa đăng trên sông Hoài;… Hay ý tưởng ngày rằm hàng tháng, toàn bộ phố cổ Hội An tắt điện và thắp đèn lồng, tạo cho du khách đến đây những trải nghiệm văn hóa độc đáo, riêng biệt, thú vị. Những hình thức kinh doanh ẩm thực độc đáo, tinh tế với đầy đủ những món ăn truyền thống, hiện đại cũng là điểm rất lôi cuốn du khách.

Việc bán vé tại những điểm tham quan, di tích không còn xa lạ ở nhiều nơi trong nước và trên thế giới song gần đây lại nổi lên thành chủ đề thảo luận tại Nghệ An với nhiều luồng ý kiến khác nhau. Có thể khẳng định doanh thu đem lại từ vé tham quan là không hề nhỏ và nó giúp bớt đi phần nào gánh nặng ngân sách. Ví dụ, ở Hội An, hàng năm doanh thu từ bán vé đưa về hang trăm tỷ đồng. Hay tại thành phố Huế, giá vé tham quan ở Hoàng Cung hay lăng các vua đều khá cao (giá vé cho người lớn tại Hoàng Cung là 150.000 đồng/người/lượt;  lăng vua Minh Mạng, Tự Đức, Gia Long vé giá 100.000 đồng/lượt/người). Doanh thu từ bán vé sẽ được trích lại một phần cho công tác trùng tu, tôn tạo. Cái lợi thì đã rõ, tuy nhiên, không phải nơi nào cũng có thể thu vé. Nếu điểm đến chưa thực sự hấp dẫn thì việc triển khai thu vé không bao giờ khả thi. Một số điểm đến cần đặc biệt chú ý đến đối tượng nào được miễn vé. Chính vì thế, Nghệ An muốn làm thành công việc này cần đánh giá lại các điểm đến trên địa bàn, xem xét kỹ lưỡng và lựa chọn những điểm bán vé phù hợp; chọn bán vé theo điểm hay bán vé theo chặng, theo tuyến. Việc kết hợp một vé tham quan được nhiều di tích có thể sẽ giúp chúng ta kéo du khách đến với những di tích vốn chưa được chú ý.

Thiết nghĩ, trước khi tiến hành khai thác các giá trị di sản, chúng ta cần thực sự để tâm đến những vấn đề trên. Chỉ khi nghiên cứu một cách nghiêm túc, kỹ lưỡng tình hình địa phương mình, hiểu thấu đáo về cách thức tiến hành và học hỏi kinh nghiệm từ các địa phương khác, chúng ta mới có thể tìm cho mình một hướng đi đúng, hiệu quả. Nếu chúng ta vẫn tiếp tục làm theo tư duy cũ, hời hợt và tự phát như hiện nay thì rất khó để thành công.