Tạp chí Văn hóa Nghệ An

Switch to desktop Register Login

Cảm quan hậu hiện đại về thế giới hiện thực trong tiểu thuyết của Milan Kundera

Nhà văn Milan Kundera  

         Đối với chủ nghĩa hậu hiện đại, ý thức hướng về trung tâm dường như không còn tồn tại, nghĩa là trong sự chiêm nghiệm, sự lí giải thế giới (thậm chí tác giả không còn mặn mà với việc lí giải thế giới). Trong sáng tác của các nhà văn này, hiện thực không còn đứng vững, tập trung, trọn vẹn… bởi tác giả luôn có một cái nhìn về một hiện thực mà tất cả các mảng, miếng, các sự vật, hiện tượng… đều mang tính chất bình đẳng, tương đối. Bằng chứng là các câu chuyện được kể, những sự kiện, các trạng thái hiện thực… không được mô tả trong sự thiên lệch, nhấn mạnh, điểm xuyết hay coi trọng, xem nhẹ… Mọi giá trị đều bình đẳng. Điều này thể hiện rất rõ trong tiểu thuyết của Milan Kundera. Truyện của Kundera là sự tập hợp của nhiều tuyến truyện có giá trị tương đương nhau. Tiểu thuyết của M.Kundera phân rã những yếu tố, sự kiện thành những mảnh vụn, rời rạc, không theo bất kì trật tự nào. Nó có thể được mở ra bằng một sự kiện bất kì mà không cần phải chú trọng đến trình tự kể chuyện. Chẳng hạn như chuyện của ngài trí thức Becrk (trong Chậm rãi) được bắt đầu bằng câu chuyện tìm kiếm vinh quang của ông khi sang châu Phi chụp ảnh cạnh một bé gái da đen nằm chết, mặt phủ đầy ruồi. Thế nhưng ngay sau đó, câu chuyện này bị lãng quên để chuyển sang các sự kiện khác hoàn toàn không liên quan đến sự kiện trên rồi lại tiếp tục với những rắc rối của ngài Becrk với “mối tình thơ ngây” sau hai mươi năm. Hay như Bản nguyên, câu chuyện về những cơn ác mộng của một đôi tình nhân đi tìm bản thân mình cũng không sắp xếp các sự kiện theo một trật tự nào dù có vẻ như tác phẩm này chỉ xoay quanh một cốt truyện chính. Còn Sự bất tử là sự tập hợp trong mỗi tuyến truyện những sự kiện rời rạc, đan xen, chồng chéo, không liên quan đến nhau. Sự kiện mang tính chất cao trào trong tuyến truyện Goethe và Bettina là sự kiện Bettina bị vợ Goethe đập vỡ kính bất ngờ được đưa vào đầu tuyến truyện rồi dừng lại, lãng quên để chuyển đến việc Goethe gặp gỡ Napoleon, chuyển sang cuộc sống của Bettina, những cuộc viếng thăm Goethe của Bettina, rồi quay trở lại việc Bettina bị vợ Goethe đánh vỡ kính… Việc sắp đặt những mảnh ghép độc lập, khác nhau không theo bất kì một quy luật nào bên cạnh nhau tạo cho tác phẩm một cấu trúc phân mảnh như là ẩn dụ về một hiện thực xô lệch, mất trọng tâm và phi trung tâm.

         Bối cảnh hiện thực, thứ tự biên niên, quan hệ nhân quả… cũng là những thứ mà M.Kundera không bao giờ quan tâm trong tiểu thuyết của mình. Sự bất tử là tập hợp tất cả những xáo trộn về thời gian, không gian trần thuật: có thời gian, không gian lịch sử gắn với mối quan hệ Goethe và Bettina; có thời gian, không gian hiện tại gắn với các nhân vật Laura, Agnès, Paul…; có thời gian, không gian quá khứ trong hồi ức nhân vật Agnès; có thời gian không gian tương lai dự báo biến cố xảy ra; thậm chí có cả thời gian, không gian tưởng tượng gắn với cuộc gặp gỡ Goethe và Hemingway ở thế giới bên kia… Sự xáo trộn, đứt nối này góp phần thể hiện một cảm quan về thế giới hiện thực - một hiện thực hỗn độn, xô lệch, phi trung tâm.

         Bởi không tin vào cái mô hình thực tại hài hòa, bất biến của các nhà hiện đại chủ nghĩa, nghệ thuật hậu hiện đại xây dựng cho mình một “chiến lược” dựa trên sự chấp nhận thực tại hỗn độn, thậm chí gia tăng sự hỗn độn bằng cách “giải cấu trúc mọi trung tâm văn hóa”. “Nó đập vỡ không thương tiếc mô hình nghệ thuật cao cả của chủ nghĩa hiện đại cùng các mô hình văn hóa nghệ thuật trước đó, và từ những mảnh vỡ lắp ghép một thực tại giống như kính vạn hoa mang đầy trích dẫn, chắp vá” [2]. Bản nguyên kể về một đôi tình nhân lao vào một trò chơi thoạt tiên là để giúp người yêu tự nhận ra mình, đã đi vào một cơn ác mộng. Trong giấc mơ dài đầy “cảm giác ghê tởm” [6;612], Santal thấy hiện tại hoàn toàn biến mất. “Nàng vốn gắn với hiện tại của mình mạnh đến mức có đem cho kho báu nào nàng cũng không bao giờ đánh đổi nó lấy quá khứ hay tương lai. Vì vậy nàng không thể chịu được các giấc mơ” [6;612]. Trong những giấc mơ, Santal nỗ lực tìm kiếm mình với sự giúp đỡ của Jan Mark (tất nhiên là nàng không ngờ tới) nhưng càng cố gắng bao nhiêu cái bản nguyên của nàng càng không thể tìm ra trong cái thế giới hiện đại bức bối này. Jan Mark, trong cơn ác mộng, cũng “lắp bắp nức nở: Santal, Santal bé bỏng của anh!Dường như anh muốn dùng những lời đó trả lại những đường nét cũ, trả lại bản nguyên đã bị mất đi cho bộ mặt đổi khác của nàng” [6;636]. Nỗi ám ảnh bởi cái câu “đàn ông không thèm nhìn em nữa” của Santal cộng với cơn ác mộng về Santal cùng bộ mặt xa lạ và khó chịu, Jan Mark quyết định chơi trò chơi viết thư. Tuy nhiên, trò chơi này cũng là một ác mộng với cả hai. Khi sự thật được phơi bày, Santal càng cảm thấy bế tắc bởi rốt cuộc, nàng vẫn không tìm được mình... Tất cả chỉ là giấc mơ và tác giả đặt câu hỏi “từ lúc nào cuộc sống thực của họ bắt đầu biến thành sự tưởng tượng dối lừa?” [6;748]. Nhiều giấc mơ trong một giấc mơ nhưng không có giấc mơ nào là chính. Khối hỗn độn, phân mảnh của những cơn ác mộng nói với chúng ta về một hiện thực cuộc sống đầy rối ren, xô lệch, gian dối mà ở đó con người đã đánh mất bản thân; càng quay cuồng tìm kiếm bản nguyên con người càng lún sâu vào mê cung tuyệt vọng, vào những cơn mơ dài…

        Thay vì tìm kiếm một thực tại hài hòa bên trong con người, các nhà văn hậu hiện đại mất niềm tin về những tính cách nhân vật toàn vẹn nên đã xây dựng nhân vật là những kẻ cô đơn, xa lạ với thế giới và xã hội người xung quanh, đắm chìm triền miên trong “dòng ý thức khốn khổ”, thậm chí là đánh mất chính mình. Trong các tiểu thuyết của Milan Kundera luôn tồn tại một chủ đề: sự biến mất của con người trong thế giới hiện đại. “Con người biến mất, đằng sau hình ảnh của nó. Hình ảnh và sự tha hóa mà nó làm nảy sinh […] Hình ảnh, không phải để phô bày, xác định con người, mà là để che lấp, xóa bỏ, tha hóa con người” [6;759]. Thế giới nhân vật trong tiểu thuyếtcủa Milan Kundera hoặc mất tích giữa thế giới hiện đại, hoặc cuống quýt đi tìm mình như Laura, Agnès, Santal, Jan Mark…, hoặc được chuẩn bị và tự chuẩn bị để trở thành âm bản đối với hậu thế như Goethe, Hemingway, Beethoven… Tất cả trở nên hỗn loạn giữa một thế giới hiện thực không có thật.

         Thực tại vốn không hài hòa, toàn bích như quan niệm truyền thống mà đầy rẫy những bất trắc, đổ vỡ, trong đó con người có nguy cơ bị triệt diệt tất cả mọi riêng biệt tế vi trước nền công nghiệp hình ảnh khổng lồ của các phương tiện thông tin đại chúng. Với Agnès, Chúa - đức tin - con mắt - chỗ dựa dẫm biến mất, thay vào đó là con mắt của chiếc máy ảnh paparazi tò mò, hung bạo, dối trá và con mắt lạnh lùng, xảo trá của chiếc camera. Những con mắt của thời hiện đại này bóc trần hình ảnh ông già Jimmy Carter gặp rủi ro vì bị cơn đau tim đột ngột thay vì hình ảnh một vận động viên tràn đầy sức lực. Và con mắt của thời hiện đại này đã “tồn tại rất lâu trước khi nó được phát minh ra: nó tồn tại dưới dạng bản chất phi thực thể của riêng mình” [6;72]. Vì thế hình ảnh Tycho Brahé “cựa quậy trên ghế, mặt tái đi, gác chân lên nhau, mắt trợn trừng” [6;71] vẫn hiện rõ trong tiếng cười chế nhạo sự bất tử của ông ta. Còn Goethe vẫn cư xử như đang được chụp ảnh bởi bóng các nhà nhiếp ảnh tương lai dõi nhìn… Rõ ràng, cảm quan hậu hiện đại về thế giới hiện thực trong tiểu thuyết của Kundera đã phá giải các quan niệm truyền thống về thực tại.

        Thực tại trong tiểu thuyết M.Kundera không yên bình, tĩnh tại, mang màu sắc lí tưởng như ảo tưởng của văn chương truyền thống mà bất ổn, gấp gáp xô đẩy, cuốn  con người vào tốc độ chóng mặt, làm con người quên lãng, biến mất, hốt hoảng tìm mình. Dù được Jan Mark bí mật giúp đỡ nhưng Santal (Bản nguyên) vẫn không tìm thấy mình giữa muôn vàn xa lạ. Hồi hộp, khao khát, mải miết đi tìm người đàn ông viết những lá thư “sắc sảo, lịch sự, không hề có ý mỉa mai, chọc ghẹo” [6;668], Santal tưởng thấy mình trong những lá thư thán phục của người đàn ông. Nàng mua cho mình chiếc áo đỏ mặc ban đêm như lời ca ngợi của người đàn ông đó. Nàng sung sướng, hài lòng, phấn khích… và đôi khi tự nhận ra “nàng đã tự đánh lừa mình, nàng đã tự đánh lừa mình một cách ngu ngốc nhất” [6; 674]. Trò chơi viết thư của Jan Mark tỏ ra không có hiệu quả khi Santal nhận ra sự thật: người đàn ông giấu mặt mà nàng tìm kiếm thực chất là người đàn ông luôn có mặt bên nàng. Và, có kiếm tìm mãi, rốt cuộc Santal cũng không gặp “bản nguyên” của mình. Laura (Sự bất tử) cũng đã đánh mất mình khi mang vẻ nũng nịu giả vờ ngồi lên đùi anh rể, khi mang cặp kính đen để che đậy cảm xúc giả dối, khi hét toáng lên muốn làm một “cái gì đó”… Nhân vật “tôi” (Chậm rãi) nuối tiếc vẻ chậm rãi, mơ màng của chàng Hiệp sĩ nhưng vẫn phải “nổ máy đi” trong khi Vincent “thèm khát tốc độ” để “quên nhanh cái đêm này đi, quên toàn bộ cái đêm bôi bác đó, đẩy nó đi, tiêu hủy nó đi” [6;603].  Trong khát vọng “chậm rãi” để tìm lại “bản nguyên”, con người vấp phải một thế giới không toàn vẹn nên  ác mộng sẽ còn đeo bám, ngay cả khi “để đèn sáng suốt đêm” [6;749].

         Rõ ràng, Milan Kundera đã phá giải các quan niệm truyền thống về thực tại khi nhìn thực tại trong sự phân rã,mất niềm tin vào sự tồn tại của con người. Điều này, một mặt thể hiện sự độc đáo trong sáng tác của M.Kudera, mặt khác tạo nên sự đa dạng, phức tạp, khó nắm bắt trong thế giới nghệ thuật của ông với tư cách là những ví dụ điểnhình của văn chương hậu hiện đại.

              

Tài liệu tham khảo

              [1] Đào Tuấn Ảnh, Lại Nguyên Ân, Nguyễn Thị Hoài Thanh sưu tầm và biên soạn (2003, Văn học hậu hiện đại thế giới, những vấn đề lí thuyết, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội.

[2] Đào Tuấn Ảnh (2005), “Quan niệm thực tại và con người trong văn học hậu hiện đại”,Tạp chí Nghiên cứu văn học, Hà Nội.

[3] Lê Huy Bắc (2013), Văn học hậu hiện đại lí thuyết và tiếp nhận, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.

[4] Trần Thanh Hà, “Sự bất tử của Milan Kundera -Một sắc diện mới cho tiểu thuyết”, Tạp chí Sông Hương.

[5] Trần Thanh Hà (2011), Quan niệm của Milan Kundera về tiểu thuyết qua lý luận và thực tiễn sáng tác, Luận án tiến sĩ Ngữ văn, (Thư viện Đại học Sư phạm  Hà Nội).

[6] KunderaMilan (1999), Sự bất tử, Chậm rãi, Bản nguyên (Ngân Xuyên dịch theo bản tiếng Nga), Nxb Văn học, Hà Nội.

[7] Kundera Milan (2010), Vô tri (Cao Việt Dũng dịch), Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội.

[8] KunderaMilan (2010), Điệu Valse giã từ (Cao Việt Dũng dịch), Nxb Văn học, Hà Nội.