Tạp chí Văn hóa Nghệ An

Tue05222012

Cập nhật lần cuối07:11:35 PM GMT

Untitled Document
Đường dây nóng: 0913 325 043. Email: tapchivanhoanghean@yahoo.com

Diễn trình nào cho lễ hội Làng Sen?

Vĩnh Khánh
  • In
VHNA: Nhân dịp tổng kết 30 năm Liên hoan Tiếng hát làng Sen và 10 năm lễ hội Làng Sen, tiếp theo cuộc trao đổi lần trước (đã đăng tải trên VHNA số 196), phóng viên VHNA đã có cuộc thảo luận với ông Đặng Khắc Thắng – Phó Giám đốc sở Thông tin Truyền thông Nghệ An và ông Phan Văn Thắng – TBT tạp chí Văn hoá Nghệ An về tính chất và diễn trình của lễ hội này. Chúng tôi giới thiệu cùng bạn đọc và mời những ai quan tâm về lễ hội Làng Sen có thể tham gia thảo luận.
 
 
PV: Tiếp tục câu chuyện hôm trước, hôm nay chúng tôi muốn các ông cùng trao đổi về tính chất và diễn trình của Lễ hội Làng Sen. Chúng tôi cho rằng trong thời gian vừa qua, do các nhà tổ chức chưa xác định rõ tính chất của lễ hội này nên việc xây dựng diễn trình của lễ hội có thể có những chỗ chưa phù hợp, còn vênh nhau. Có điều đó không và nếu có thì chúng ta nên xác định tính chất, loại hình lễ hội Làng Sen như thế nào?
 
Ông Đặng Khắc Thắng: Tôi cho rằng trong những năm thể nghiệm xây dựng lễ hội Làng Sen vừa qua chúng ta đã có rất nhiều cố gắng, đã bắt đầu có được những nét hình hài đầu tiên của lễ hội với nhiều nội dung, chính xác là nhiều sinh hoạt văn hóa thể thao có cùng chủ đề ngợi ca Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, hình như các hình thức hoạt động văn hóa, thể thao này chưa được kết hợp với nhau, gắn bó với nhau trong chỉnh thể của một trình thức lễ hội. Bởi vậy, tôi đồng tình với ý kiến của các anh là cần tìm hiểu để xác lập một diễn trình ổn định cho lễ hội Làng Sen.
 
Ông Phan Văn Thắng: Để xác lập một diễn trình cho lễ hội này, trước tiên phải xác định được tính chất, loại hình của lễ hội, không gian của lễ hội, thời gian, thời điểm diễn ra lễ hội. Có xác định được những yếu tố này thì mới có thể xác định một diễn trình phù hợp. Diễn trình này phải “nằm gọn” trong cái khung thời gian, không gian này.
 
PV: Vậy ý kiến của ông về vấn đề này như thế nào?
 
Phan Văn Thắng: Tôi có suy nghĩ là lễ hội này là lễ hội tưởng niệm, tri ân và tôn vinh lãnh tụ Hồ Chí Minh. Hồ Chí Minh là nhân vật thiêng, là một vị thần trong tâm thức nhân gian của lễ hội này. Nếu không xác định rõ điều này thì chưa thể gọi là lễ hội được, mà chỉ là lễ kỷ niệm ngày sinh của Bác Hồ thôi. Mà đã là vậy thì cần phải tổ chức lễ hội theo nghi thức cổ truyền. Có nghĩa là lễ hội Làng Sen cần có một diễn trình nghi lễ theo tập tập tục cổ truyền. Mà muốn vậy thì chúng ta cần tham khảo cách tổ chức hành lễ của lễ hội đền Hùng, lễ hội đền Mai Hắc đế, đền Cuông, đền Bát đế ở Bắc Ninh, đền Trần ở Nam Định…Đây là những lễ hội tôn vinh các bậc quân vương, có nhiều điểm tương đồng với lễ hội Làng Sen, rất nên tham khảo, tôi nghĩ vậy.
Đó là nói về sự lựa chọn để xác định tính chất loại hình của lễ hội. Còn về không gian của lễ hội, không thể khác được, phải ở Kim Liên thôi. Làng Sen, làng Hoàng Trù, và có thể lên đến Động Tranh, núi Đại Huệ, nơi có mộ phần của bà Hoàng thị Loan và cụ Hà Thị Hy. Về thời gian thì có thể cân nhắc lựa chọn. Cũng có thể là vào ngày 19/5 như lâu nay đã làm, cũng có thể là vào dịp mùa xuân, và cũng có thể là vào ngày Bác mất, tính theo âm lịch hay dương lịch đều được. Nếu theo dương lịch, ngày 02/9, cũng có cái hay là trùng với ngày Quốc khánh, không khí hội hè náo nhiệt hơn. Còn nói chọn ngày vào mùa xuân là vì người Việt Nam chúng ta thường tổ chức hội hè vào mùa xuân với khát vọng giao hoà giữa con người với vũ trụ, đâm chồi nảy lộc, gặp nhiều may mắn.
 
Ông Đặng Khắc Thắng: Tôi thiên về hướng nên chọn ngày mất của Bác để tổ chức lễ hội. Điều này phù hợp với truyền thống văn hoá Việt Nam chúng ta hơn. Tất nhiên, đây chỉ là giả định, cần bàn thảo và thể nghiệm. Cho đến bây giờ sau 10 năm tổ chức thì lễ hội Làng Sen là vẫn đang trong quá trình thể nghiệm.
Tôi đồng ý xác định lễ hội làng Sen là lễ hội tưởng niệm, tôn vinh và tri ân lãnh tụ Hồ Chí Minh và diễn trình thì nên tiếp thu có chọn lọc các tiết trong trình thức của lễ hội cổ truyền. Tại sao lại như vậy? là vì nội dung và ý nghĩa của lễ hội này quy định vậy. Chúng ta tổ chức lễ hội là để tôn thờ Bác Hồ. Mà Bác Hồ trong không gian lễ hội này, cũng như trong tâm thức của người dân là một vị thần, có khả năng chia sẻ và hóa giải những nguyện vọng chính đáng của con người, trong dân gian đã hình thành tín ngưỡng thờ Bác Hồ, nhiều nơi đã thờ Bác với ý nghĩa là một Thành hoàng. Với nội dung và ý nghĩa của lễ hội Làng Sen như vậy thì chúng ta có đủ cơ sở để tiếp thu và kế thừa truyền thống thờ phụng, truyền thống lễ hội của cha ông để lại. Cũng có lúc ta nói lễ hội Làng Sen là lễ hội mới. Nhưng cần hiểu rằng mới đây là mới hình thành, mới tổ chức chứ cái tâm thức, cái tâm thế và cái giao cảm giữa cộng đồng với Bác Hồ thật ra không còn mới mà đó là sự tiếp biến của dòng chảy văn hoá tâm linh Việt trong ứng xử với tiền nhân, trong việc tri ân, thờ phụng mà thôi. Bởi vậy quan niệm và tiến tới chọn lựa, thực hành hình thức diễn xướng tức diễn trình lễ hội theo hướng tiếp thu phương thức cổ truyền sẽ là rất phù hợp.
 
Phan Văn Thắng: Các Mác là vĩ nhân của nước Đức, Lê Nin là vĩ nhân của nước Nga và họ có hình thức tôn vinh của họ, theo truyền thống văn hoá của họ. Ở đó, các vị lãnh tụ không phải là thánh, là thần trong nhận thức của người dân mà là một vĩ nhân. Còn ở ta thì khác. Vĩ nhân Hồ Chí Minh đã thăng hoa thành một vị thần trong tâm thức, trong đời sống tâm linh của người dân. Vì vậy hình thức biểu đạt tâm thức đó, cái thiêng đó phải dựa vào, và tiếp tục, truyền thống văn hoá của người Việt Nam. Tôi nghĩ đây cũng là cách để thực hiện giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc.
 
PV: Vậy đề xuất của các ông về một diễn trình của lễ hội Làng Sen?
 
Ông Đặng Khắc Thắng: Như trên chúng tôi đã nói, diễn trình của lễ hội này cơ bản là diễn trình của một lễ hội cổ truyền. Chúng ta nên tiến hành các nghi lễ theo trình tự của một lễ hội cổ truyền cùng loại hình là lễ hội lịch sử tôn vinh danh nhân. Như vậy, về đại thể cần có các lễ chính là lễ yết cáo, lễ mộc dục, lễ rước, lễ tế, lễ tạ... Bên cạnh đó cần có các hoạt động văn hoá khác phù hợp với ý nghĩa của ngày hội. Chúng ta nên cân nhắc để tránh tình trạng lắp ghép một cách thiếu hài hoà các hoạt động văn hoá, và thậm chí là cả thể thao nữa. Tất cả đều phải có sự gắn kết với nhau, cái này là một bộ phận hữu cơ của cái kia trên cơ sở hạt nhân xuyên suốt của diễn trình là nghi thức tế lễ. Cái thiêng nó chỉ có thể được thể hiện rõ nhất ở các nghi lễ.
 
PV: Vậy theo các ông có còn lễ khai mạc không?
 
Ông Phan Văn Thắng: Theo tôi là không cần thiết nữa. Lễ khai mạc như lâu nay chúng ta làm chỉ là thủ tục hành chính, chủ yếu là giới thiệu quan khách, thành viên dự hội. Mà điều này là không cần thiết đối với tâm thế của một người thực sự đi dự hội với ước muốn tri ân và cầu mong sự phù hộ của thần linh, của vị thánh Hồ Chí Minh. Còn các vị chủ trì, chủ tế thì sẽ có xướng danh trong lễ tế. Các các màn hát múa thì không cần thiết. Hoạt động này đã có không gian riêng của nó, ví dụ như Liên hoan Tiếng hát Làng Sen chẳng hạn.
 
PV: Lần trước các ông có đề cập đến lễ rước của Lễ hội Làng Sen. Các ông có thể nói cụ thể hơn được không?
 
Ông Phan Văn Thắng: Theo tôi được biết thì hầu hết các lễ hội đều có lễ rước. Các đám rước và hành trình rước là một không gian diễn xướng đặc biệt quan trọng của các lễ hội. Ở đó, những người dự hội sẽ diễn tả lại các sự tích về các vị thần được thờ, qua đó tôn vinh và tri ân họ. Vấn đề quan trọng là ở đây sẽ hội tụ được trầm tích các tầng văn hoá của cộng đồng. Ở các lễ rước, đám rước, kho tàng và bản sắc văn hoá của các cộng đồng sẽ được phô diễn một cách đầy đủ, hào hứng và tự nhiên nhất. Đây là một không gian sống động, là một đời sống thật của cộng đồng, không phải là sân khấu nên nó có giá trị và ý nghĩa vô cùng lớn, vô cùng quan trọng. Bởi vậy, theo tôi rất cần quan tâm đến việc nghiên cứu tổ chức thật chu đáo lễ rước vì nó sẽ tạo nên dấu ấn, bản sắc và lực hấp dẫn của lễ hội Làng Sen.
 
PV: Hành trình của đám rước nên như thế nào?
 
Ông Phan Văn Thắng: Theo tôi, có lẽ là bắt đầu từ nhà tưởng niệm Bác ở làng Sen, mà thực ra tôi nghĩ rằng đó là nhà thờ, đền thờ Bác. Ta sẽ rước tượng hoặc thần vị Bác về nhà thờ họ Nguyễn Sinh, tiếp theo sẽ rước sang nhà thờ họ Hoàng Xuân làng Hoàng Trù, và tiếp theo, nếu có điều kiện sẽ rước lên mộ cụ Hà Thị Hy và mộ bà Hoàng Thị Loan. Sau đó sẽ hồi kiệu, rước về lại nhà tưởng niệm, nhà thờ ở làng Sen để tiếp tục làm lễ tế.
 
Ông Đặng Khắc Thắng: Tôi thấy đó là một hành trình rước có ý nghĩa, và phù hợp với nội dung lịch sử, đạo lý truyền thống, và cung cách cổ truyền. Tuy nhiên, đó là một hành trình cho đến thời điểm này là chưa hợp lý vì cự ly quá dài, quá xa. Theo tôi khi rước nếu chưa có tượng thì chỉ rước thần vị, có cờ kiệu tán lọng trang trọng, chỉ đi bộ và chỉ nên rước vòng qua ba điểm di tích: từ nhà thờ Bác sang nhà thờ họ Nguyễn Sinh, sang nhà thờ họ Hoàng Xuân rồi sau đó trở về là phù hợp. Về lâu dài, tôi nghĩ là sau khi rước sang nhà thờ họ Hoàng Xuân và nhà bên ngoại của gia đình Bác ở Hoàng Trù thì có thể nghỉ qua đêm ở đó rồi sáng sớm hôm sau rước về làng Sen làm lễ tế cũng là hay, và phù hợp.
 
PV: Vậy lịch trình mà các ông đề xuất như thế nào?
 
Ông Phan Văn Thắng: Theo tôi, trước mắt lễ hội Làng Sen nên diễn ra trong hai ngày. Ngày đầu chúng ta làm các lễ yết cáo, mộc dục. Sang ngày thứ hai thì làm lễ rước, lễ tế và lễ tạ. Đồng thời với các nghi lễ chính thức này là các hoạt động văn hoá thể thao khác.
 
Ông Đặng khắc Thắng: Về lâu dài có thể tiến hành trong ba ngày, thậm chí là bốn ngày. Nhưng trước mắt tôi đồng ý nên làm trong hai ngày là phù hợp. Nên làm từ từ để tạo thành thói quen cho cộng đồng rồi sau mới tính mở rộng về thời gian. Một khi người dân tham dự hội đông thì tự khắc phải nới rộng về thời gian và điều chỉnh diễn trình để đáp ứng nguyện vọng, nhu cầu của người dân. Ví dụ, đám rước chẳng hạn, bây giờ ta làm trong một buổi, sau này nếu nhiều người có nhu cầu dự đám rước thì phải kéo sang ngày thứ hai. Lễ hội cũng liên tục có sự điều chỉnh, bổ sung cho phong phú và phù hợp với cuộc sống chứ không phải bất biến, cố định.
 
PV: Lâu nay nhiều người vẫn nói về quy mô lễ hội, lúc thì cấp tỉnh, lúc thì cấp toàn quốc... Theo ý các ông thì nên nhận thức thế nào cho phù hợp?
 
Ông Đặng Khắc Thắng: Đó là cách nói nhằm diễn đạt thông tin về cấp tổ chức, về thành phần tham gia, tham dự lễ hội. Cho đến hiện nay, theo tôi biết chỉ mới có lễ hội Hùng Vương là cấp nhà nước, tổ chức nghi lễ quốc tế. hàng năm có đại diện của Nhà nước Trung ương về làm chủ tế. Còn lễ hội Làng Sen thì chưa có quy định này. Tỉnh chúng ta đang có ý kiến đề nghị trình Thủ tướng Chính phủ xem xét và quyết định. Tôi nghĩ quy mô của một lễ hội thì không thể nói năm này là cấp toàn quốc rồi năm sau lại nói là cấp tỉnh. Thiết nghĩ đây cũng là vấn đề cần sớm có ý kiến xác định cụ thể để xây dựng một diễn trình phù hợp.
 
Ông Phan Văn Thắng: Tôi lại thấy vấn đề này không quan trọng lắm. Cái chính là cần xác định ai là chủ tế. Vị trí của chủ tế sẽ cho ta biết hình thức, quy mô của lễ hội. Quan trọng nhất là giao cho ai đứng ra lo liệu tổ chức, ban lễ nghi này do cơ quan nào chủ trì. Còn quy mô to hay nhỏ là do sự hưởng ứng và tham gia của mọi người, của nhân dân quyết định.
Trở lại câu chuyện, chúng tôi cho rằng đây chỉ mới là những ý tưởng phác thảo ban đầu có thể nên tiếp tục thảo luận và nhất là đi sâu vào các chi tiết cụ thể hơn. Mà đã là ý kiến cá nhân thì có thể chưa đúng, chưa phù hợp, chưa được sự đồng tình của những người khác.
PV: Xin cảm ơn các ông đã tham gia cuộc trao đổi của chúng tôi. Chúng tôi hy vọng sẽ có người tiếp tục quan tâm đến vấn đề này và tham gia thảo luận.
                                                                         Vĩnh Khánh(Thực hiện)
 
< Lùi   Tiếp theo >
Các bài liên quan:
Các bài mới đăng:
Các bài viết khác:

Tổng mục lục

 

 

Mục lục số 174

 

 

Mục lục số 172 - 173